Zeynep İpek Arabacı
Sabah alarm çaldığında elimizin otomatik olarak telefona gitmesi, kahveyi hep aynı kupaya koymamız ya da çalışırken aynı masaya oturmak istememiz… Bunlar basit alışkanlıklar gibi görünür. Ama aslında beynimizin derin bir ihtiyacına hizmet eder: düzen ve öngörülebilirlik.
İnsan beyni belirsizliği tehdit olarak algılamaya yatkındır. Evrimsel perspektiften baktığımızda, atalarımız için öngörülemeyen durumlar hayati risk anlamına gelebiliyordu. Bu nedenle beynimiz, mümkün olduğunca çevresini tahmin edilebilir hale getirmeye çalışır. Her sabah aynı saatte uyanmak, kahveyi aynı kupada içmek, ders çalışırken benzer bir ortam seçmek gibi günlük rutinler de hayatı biraz daha kontrol edilebilir hissettirir. Her sabah benzer bir rutini uygulamak, beynimize güvende olduğu mesajını verir.
Gün içinde verdiğimiz her karar enerji tüketir. Ne giyeceğim? Kahvaltıda ne yiyeceğim? Önce hangi işe başlayacağım? Eğer her adımı sıfırdan düşünmek zorunda kalsaydık, zihinsel olarak çok daha çabuk yorulurduk. Dolayısıyla, nöropsikolojik açıdan bakarsak, rutinler beynin karar verme yükünü azaltır. Özellikle prefrontal korteks (planlama ve karar verme süreçlerinden sorumlu bölge) her karar için aktif çalıştığında zihinsel enerji tüketir. Ancak bir davranış rutin haline geldiğinde, süreç daha otomatik bir yapıya geçer ve bazal gangliyonlar devreye girer. Böylece bilişsel kaynaklar daha karmaşık görevlere ayrılabilir. Örneğin her gün ne giyeceğini uzun uzun düşünmeyen bir kişi, o enerjiyi yaratıcı işlere yönlendirebilir. Bu açıdan baktığımızda Steve Jobs’In her gün giydiği siyah tişört daha anlamlı görünüyor değil mi?
Bir diğer önemli nokta ise kontrol duygusudur. Hayatın bazı dönemleri kaçınılmaz olarak kaotik geçer: sınav haftaları, ilişki belirsizlikleri, taşınma süreçleri… Bu dönemlerde insanlar küçük rutinlere daha sıkı tutunur. Aynı yürüyüş rotasını kullanmak, aynı müziği açmak ya da belirli saatlerde ders çalışmak gibi. Çünkü rutinler, dağılmışlık hissini toparlar. Kontrol algısı arttıkça kaygı genellikle azalır.
Ama burada ince bir denge var. Beyin düzeni sever, evet; fakat tamamen tekdüzelik de motivasyonu düşürebilir. Yenilik dopamin sistemimizi harekete geçirir ve bizi canlı hissettirir. Bu yüzden en sağlıklı psikolojik alan, temel bir yapı içinde esnek kalabilmektir. Yani bir planımızın olması ama o planın içinde spontane küçük değişimlere de yer açabilmemiz.
Kısacası beynimizin rutini sevmesi sıkıcı ya da sıradan olduğumuz anlamına gelmez. Bu, zihnimizin bizi koruma ve enerjimizi verimli kullanma biçimidir. Mesele, düzen ile özgürlük arasında kendimize iyi gelen bir denge kurabilmektir.
